شایان اویس‌قرن برنده مدال آباکوس ۲۰۲۶ شد

درخشش جهانی ریاضی‌دان ایرانی؛ شایان اویس‌قرن مدال پر افتخار آباکوس ۲۰۲۶ را فتح کرد

اعطای معتبرترین جایزه علوم کامپیوتر نظری به استاد دانشگاه واشنگتن در کنگره بین‌المللی ریاضی‌دانان فیلادلفیا

در رویدادی تاریخی برای جامعه علمی ایران و جهان، شایان اویس‌قرن، دانشمند برجسته ایرانی و استاد دانشگاه واشنگتن، موفق به دریافت مدال آباکوس ۲۰۲۶ از سوی اتحادیه بین‌المللی ریاضیات (IMU) شد. این نشان علمی که به عنوان معتبرترین جایزه جهانی برای پژوهشگران زیر ۴۰ سال در حوزه مبانی ریاضی علوم کامپیوتر و علوم کامپیوتر نظری شناخته می‌شود، در جریان افتتاحیه‌ی کنگره بین‌المللی ریاضی‌دانان (ICM) در شهر فیلادلفیای آمریکا به وی اهدا گردید. مدال آباکوس که پیش‌تر با نام جایزه رولف نوانلینا اعطا می‌شد، شامل مدال طلا و پاداش نقدی ۱۰ هزار یورویی است و هر چهار سال یک‌بار هم‌زمان با مدال‌های فیلدز به نخبگان این عرصه تعلق می‌گیرد.

کمیته داوری این جایزه، تحقیقات و دستاوردهای علمی اویس‌قرن را «پیشگامانه» توصیف کرده است؛ زیرا او با رویکردی نوآورانه از شاخه‌های پیچیده و در ظاهر بی‌ارتباط ریاضیات برای حل معماها و مسائل قدیمی طراحی الگوریتم‌ها استفاده کرده است. رویکرد پژوهشی وی توانست تحلیل الگوریتم‌ها را از چارچوب‌های سنتی مانند ترکیبیات و نظریه احتمالات فراتر ببرد. او با وارد کردن مفاهیمی از هندسه چندجمله‌ای‌ها و دیگر حوزه‌های پیشرفته ریاضی به علوم کامپیوتر نظری، به درک عمیق‌تری از درخت‌های پوشا (دسته‌ای از زیرگراف‌ها در نظریه گراف) و پایه‌های ماتروید دست یافت.

یکی از برجسته‌ترین دستاوردهای علمی شایان اویس‌قرن به مسئله فروشنده دوره‌گرد (TSP) مربوط می‌شود؛ مسئله‌ای بنیادین و کلاسیک در بهینه‌سازی که هدف آن پیدا کردن کوتاه‌ترین مسیر دایره‌ای ممکن برای بازدید از چند مقصد مشخص و بازگشت به نقطه شروع با داشتن شبکه جاده‌ای است. از آنجا که ساخت الگوریتمی برای یافتن پاسخ دقیق و سریع برای تمامی نقشه‌ها احتمالاً از نظر محاسباتی غیرممکن است، دانشمندان به دنبال الگوریتم‌های تقریبی بهینه هستند. اویس‌قرن با مشارکت در توسعه الگوریتم‌های تقریبی جدید، توانست رکورد عملکرد الگوریتم کریستوفیدس را که حدود پنج دهه بدون تغییر در این حوزه پابرجا مانده بود، بشکند و تحسین جامعه علمی را برانگیزد.

علاوه بر این، پژوهش‌های او تاثیر بسزایی بر مطالعه الگوریتم‌های نمونه‌گیری مونت‌کارلوی زنجیره مارکوف داشته است. اثبات حدس میهائیل–وزیرانی و حل قوی‌ترین نسخه از حدس میسون با استفاده از مفهوم «استقلال طیفی» از دیگر مواردی است که کمیته داوری مدال آباکوس به عنوان نقاط عطف کارنامه او برجسته کرده است. به گفته آنا کارلین، استاد دانشگاه واشنگتن و از همکاران وی، ویژگی منحصربه‌فرد اویس‌قرن ایجاد پیوند میان مفاهیمی است که در ظاهر هیچ ارتباطی با یکدیگر ندارند.

شایان اویس‌قرن متولد سال ۱۳۶۵ (۱۹۸۶ میلادی) در شهر اصفهان است و در دوران جنگ هشت‌ساله ایران و عراق در خانواده‌ای پنج‌نفره به دنیا آمد. پدر او مهندس عمران و مادرش معلم زیست‌شناسی بود. مادرش که در جوانی به دلیل محدودیت‌ها از ادامه تحصیل در رشته ریاضی بازمانده بود، فرزندانش را به درخشش علمی تشویق می‌کرد. شایان به عنوان کوچک‌ترین فرزند خانواده، با مشاهده موفقیت‌های خواهر و برادرانش در رشته‌های مهندسی و پزشکی، روحیه‌ای رقابتی پیدا کرد. تاثیرپذیری از برادرش شهاب که در رشته علوم کامپیوتر تحصیل می‌کرد و سابقه حضور در المپیاد را داشت، سرنوشت علمی او را رقم زد؛ هدیه گرفتن کتابی از معماهای ریاضی از سوی برادر، جرقه‌ای برای اشتیاق عمیق او به این حوزه شد.

این مسیر پر افتخار با کسب مدال طلای المپیاد جهانی کامپیوتر در سال ۱۳۸۲ (۲۰۰۴ میلادی) سرعت گرفت. وی سپس برای تحصیل در مقطع کارشناسی مهندسی کامپیوتر وارد دانشگاه صنعتی شریف شد و در سال اول تحصیل با هم‌دانشگاهی خود، فرناز رونقی، آشنا شد. آن‌ها پس از پایان دوره کارشناسی و ازدواج، برای ادامه تحصیل به دانشگاه استنفورد آمریکا رفتند؛ جایی که شادی، خواهر شایان، مدرک دکترای مهندسی برق خود را از آنجا دریافت کرده بود. اویس‌قرن مدرک دکتری علوم کامپیوتر خود را زیر نظر امین صابری دریافت کرد و پس از طی دوره پسادکتری در دانشگاه کالیفرنیا، برکلی، در سال ۱۳۹۳ به دانشگاه واشنگتن پیوست و هم‌اکنون به عنوان استاد علوم و مهندسی کامپیوتر در این دانشگاه فعالیت می‌کند.

در کنار اعطای مدال آباکوس به این دانشمند ایرانی، اتحادیه بین‌المللی ریاضیات در کنگره فیلادلفیا برندگان مدال فیلدز ۲۰۲۶ را نیز اعلام کرد. مدال فیلدز که به عنوان نوبل ریاضیات شناخته می‌شود، هر چهار سال یک‌بار به دو تا چهار ریاضی‌دان زیر ۴۰ سال تعلق می‌گیرد. برندگان مدال فیلدز ۲۰۲۶ شامل یو دنگ (Yu Deng) ریاضی‌دان چینی از دانشگاه شیکاگو، جان پاردون (John Pardon) ریاضی‌دان آمریکایی از دانشگاه استونی بروک، جیکوب تسیمرمان (Jacob Tsimerman) ریاضی‌دان کانادایی از دانشگاه تورنتو و هانگ وانگ (Hong Wang) ریاضی‌دان چینی از دانشگاه نیویورک بودند.

———————————————————————————

• نکات کلیدی:

• اعطای مدال آباکوس سال ۲۰۲۶ (معتبرترین جایزه علوم کامپیوتر نظری و ریاضیات اطلاعات) به شایان اویس‌قرن در افتتاحیه کنگره بین‌المللی ریاضی‌دانان (ICM) در فیلادلفیا.

• شکستن رکورد تاریخی پنج دهه‌ای الگوریتم کریستوفیدس در زمینه «مسئله فروشنده دوره‌گرد» (TSP) با توسعه الگوریتم‌های تقریبی جدید.

• استفاده نوآورانه از مفاهیم هندسه چندجمله‌ای‌ها و ورود آن به علوم کامپیوتر نظری برای درک عمیق‌تر درخت‌های پوشا و پایه‌های ماتروید.

• اثبات حدس میهائیل–وزیرانی و حل قوی‌ترین نسخه از حدس میسون با بهره‌گیری از مفهوم «استقلال طیفی» در مطالعه الگوریتم‌های نمونه‌گیری مونت‌کارلوی زنجیره‌ی مارکوف.

• مسیر افتخارآفرین تحصیلی از دریافت مدال طلای המپیاد جهانی کامپیوتر (۱۳۸۲)، تحصیل در دانشگاه صنعتی شریف و استنفورد، تا دستیابی به درجه استاد کامل در دانشگاه واشنگتن.

• نکات تکمیلی:

• مدال آباکوس (که پیش‌تر با عنوان جایزه «رولف نوانلینا» شناخته می‌شد) هر چهار سال یک‌بار به پژوهشگران برجسته زیر ۴۰ سال اعطا شده و شامل مدال طلا و پاداش نقدی ۱۰ هزار یورویی است.

• هم‌زمان با اعطای مدال آباکوس، چهار ریاضی‌دان برجسته دیگر (یو دنگ، جان پاردون، جیکوب تسیمرمان و هانگ وانگ) موفق به دریافت مدال فیلدز ۲۰۲۶ شدند.

• تأثیر پررنگ محیط خانواده، تشویق‌های مادر و هدیه دادن کتاب معماهای ریاضی از سوی برادر (شهاب) در دوران کودکی اصفهان، به‌عنوان جرقه‌های اصلی شکل‌گیری اشتیاق علمی شایان اویس‌قرن مطرح بوده است.

• نتیجه گیری:

دستاوردهای شایان اویس‌قرن و دریافت مدال آباکوس ۲۰۲۶، نقطه‌عطفی در تاریخ علوم کامپیوتر نظری و افتخاری بزرگ برای جامعه علمی ایران است. رویکرد خلاقانه او در پیوند دادن شاخه‌های به‌ظاهر بی‌ارتباط ریاضیات، نه تنها مرزهای دانش بهینه‌سازی و الگوریتم‌ها را جابه‌جا کرده، بلکه الگویی الهام‌بخش برای نسل جدید پژوهشگرانی است که به دنبال حل سخت‌ترین چالش‌های محاسباتی عصر حاضر هستند.

• پرسش‌های تحقیقاتی بیشتر:

• چگونه استفاده از مفهوم «استقلال طیفی» و «هندسه چندجمله‌ای‌ها» می‌تواند به توسعه نسل بعدی الگوریتم‌های هوش مصنوعی و یادگیری ماشین سرعت ببخشد؟

• شکستن رکورد ۵۰ ساله مسئله فروشنده دوره‌گرد (TSP) چه تأثیرات عملی بر بهینه‌سازی شبکه‌های توزیع، لجستیک و محاسبات کوانتومی در صنایع آینده خواهد داشت؟

• چه سازوکارهایی می‌توان برای بهره‌گیری از ظرفیت علمی نخبگانی همچون شایان اویس‌قرن جهت ارتقای سطح پژوهش‌های دانشگاهی و الگوریتمی در کشور ایجاد کرد؟

• آیا پیشرفت‌های نوآورانه در الگوریتم‌های نمونه‌گیری مونت‌کارلوی زنجیره‌ی مارکوف می‌تواند چالش‌های کلیدی سیستم‌های هوش مصنوعی خودمختار را برطرف سازد؟

• سخن پایانی نویسنده :

وقتی داستان زندگی شایان اویس‌قرن را از کودکی‌اش در اصفهانِ دهه ۶۰ تا ایستادن بر قله علوم کامپیوتر دنیا در فیلادلفیا مرور می‌کنم، پیش از هر چیز قدرت بی‌بدیل اشتیاق، پشتکار و پشتیبانی خانواده جلب توجه می‌کند. برای ما در ایران، این خبر صرفاً یک موفقیت آکادمیک دوردست نیست؛ بلکه گواهی است بر این‌که ظرفیت ذهن جوانان ما در حوزه علوم پایه و ریاضیات تا چه حد بی‌کران است. سوال اصلی اینجاست که ما چقدر توانسته‌ایم بستری فراهم کنیم تا استعدادهای مشابه در داخل کشور، بدون برخورد با دیوار محدودیت‌ها، مسیر شکوفایی خود را طی کنند؟ شایان نشان داد که زبان ریاضیات مرز نمی‌شناسد، و امید که ما هم یاد بگیریم قدر این سرمایه‌های اندیشه را بیشتر بدانیم.

منبع : ——–

در مجله سایبرلایف بخوانید