رنسانس فضایی هند

 رویای ۱.۵ تریلیون دلاری دهلی‌نو: چگونه هوش مصنوعی و بخش خصوصی، هند را به ابرقدرت جدید مدار زمین تبدیل می‌کنند؟

از استارتاپ‌های دیپ‌تک تا اقتصاد تریلیون دلاری فضا

هند با یک چرخش استراتژیک در سیاست فضایی ۲۰۲۳، در حال تبدیل شدن به یکی از قطب‌های اصلی اقتصاد فضا در جهان است. هدف این کشور، افزایش سهم خود از بازار جهانی فضا به ۱۰ درصد و رسیدن به ارزش ۱.۵ تریلیون دلار تا سال ۲۰۴۷ است. ستون‌های اصلی این جهش، پروژه‌های پیشرفته‌ای نظیر راکت سوریا (NGLV) با قابلیت استفاده مجدد و موتورهای متان-اکسیژن هستند. هند با عبور از مدل دولتی، فضایی برای فعالیت بیش از ۲۵۰ استارتاپ فضایی فراهم کرده که در حوزه‌هایی چون هوش مصنوعی تعبیه‌شده (Embedded AI)، ماهواره‌های تصویربرداری با وضوح بالا و اینترنت ماهواره‌ای فعالیت می‌کنند. نقش هوش مصنوعی در این تحول، از تحلیل داده‌ها به سمت خودمختاری کامل در هدایت کاوشگرها (نظیر چاندریان) و ربات‌های انسان‌نما مانند ویومیترا (Vyommitra) تغییر یافته است. در نهایت، تاسیس ایستگاه فضایی بهاراتیا و فرود انسان بر ماه، قطعات نهایی پازل هند برای حکمرانی بر قلمروهای فراتر از جو زمین هستند.

سایبرکست قسمت 93: هوش مصنوعی در فضا، جاه طلبی یک تریلیون دلاری هند.

هوش مصنوعی در قامت فرمانده؛ ظهور کاوشگرهای خودمختار در ماموریت‌های اعماق فضا

پروژه سوریا و پیشرانه‌های نوین؛ تلاش هند برای درهم‌شکستن انحصار اسپیس‌اکس

درود بر همه‌ی همراهان و جستجوگران دانش در مجله‌ی هوشمند سایبرمگ؛ من کاوه بلبل هستم و امروز در کنار شما، به بررسی یکی از جسورانه‌ترین جهش‌های تکنولوژیک در قرن حاضر می‌پردازیم. امروز داستانی را روایت می‌کنیم که از خاک‌های تفتیده‌ی هند آغاز شده و تا دوردست‌های منظومه‌ی شمسی امتداد می‌یابد؛ داستانی که در آن، کدها و الگوریتم‌ها، معماران نوین قلمروهای فضایی هستند.

رویای تریلیون دلاری: گذار هند از زمین به بی‌کرانگی کیهان

هند امروز در آستانه‌ی یک تحول بنیادین و ساختاری قرار دارد که نه تنها مرزهای جغرافیایی، بلکه مرزهای دانش فضایی را نیز جابه‌جا کرده است. این کشور با چرخشی استراتژیک از یک رویکرد دولتی و متمرکز به سمت یک اکوسیستم پویا و خصوصی‌محور، در حال ترسیم نقشه‌ای است که سهم این کشور را از اقتصاد جهانی فضا، از ۲ درصد فعلی به رقم خیره‌کننده‌ی ۱۰ درصد برساند. دکتر اس. سوماناس، رئیس سابق سازمان تحقیقات فضایی هند (ISRO)، در سخنرانی‌های اخیر خود چشم‌اندازی را ترسیم کرده است که بر اساس آن، ارزش این صنعت در هند تا سال ۲۰۳۰ به ۵۰۰ میلیارد دلار و تا صدمین سالگرد استقلال این کشور در سال ۲۰۴۷، به رقم حیرت‌انگیز ۱.۵ تریلیون دلار خواهد رسید. این جهش عظیم، بر ستون‌های استوار دیپ‌تک (Deep Tech) بنا شده است؛ جایی که هوش مصنوعی، کوانتوم، بیوتکنولوژی و تولید پیشرفته‌ی نیمه‌هادی‌ها، قلب تپنده‌ی این رنسانس فضایی هستند.

این تحول تنها یک تغییر در ارقام اقتصادی نیست، بلکه یک پارادایم نوین در مدیریت کلان تکنولوژی است. با ابلاغ سیاست فضایی ۲۰۲۳ هند، سازمان ISRO از نقش یک اپراتور مستقیم فاصله گرفته و به یک تسهیل‌گر و شتاب‌دهنده تبدیل شده است تا راه را برای ورود استارتاپ‌ها و نوآوران بخش خصوصی هموار کند. ما در سایبرمگ شاهد هستیم که چگونه این رویکرد، فضا را از یک حوزه‌ی انحصاری حاکمیتی به میدانی برای جولان استارتاپ‌های پیشرو تبدیل کرده است؛ مسیری که در آن هر کد برنامه‌نویسی و هر قطعه‌ی سخت‌افزاری، قطعه‌ای از پازل بزرگ حاکمیت هند بر فضای ماورای جو است.

معماری نسل بعدی: مهندسی راکت‌های هوشمند و پیشرانه‌های نوین

در لایه‌های فنی این حماسه، پروژه‌ی  NGLV یا همان «پرتابگر نسل بعدی» که با نام نمادین پروژه سوریا  (Soorya) شناخته می‌شود، خودنمایی می‌کند. این غول سه‌مرحله‌ای به گونه‌ای طراحی شده است که جایگزین سیستم‌های قدیمی PSLV و GSLV شود و به عنوان یک پرتابگر سنگین و فوق‌سنگین، بار اصلی ماموریت‌های آینده را به دوش بکشد. نکته‌ی متمایز و بسیار حیاتی در طراحی سوریا، استفاده از سوخت‌های مدرن اکسیژن مایع (LOX) و متان (CH4) است که در کنار سیستم پیشرانه‌ی قدرتمند متشکل از نه موتور LME-110، توان عملیاتی بی‌نظیری را فراهم می‌کند. اما جادوی اصلی در قابلیت استفاده‌ی مجدد (Partial Reusability) نهفته است؛ هند با بهره‌گیری از فناوری فرود عمودی (VTVL) در مرحله‌ی اول و بوسترها، به دنبال کاهش چشمگیر هزینه‌های پرتاب و افزایش فرکانس ماموریت‌هاست، تا به استانداردها و رقابت‌پذیری غول‌هایی همچون اسپیس‌اکس نزدیک شود.

همزمان با پروژه‌ی سوریا، هند در حال توسعه‌ی برنامه‌ی Pushpak به عنوان یک نمایشگر تکنولوژی برای خودروهای پرتاب با قابلیت فرود افقی (VTHL) است. این پرنده که ساختاری شبیه به هواپیما دارد، قرار است راه را برای رسیدن به سیستم‌های دو مرحله‌ای کاملاً بازگشت‌پذیر هموار کند و هزینه‌ی ارسال هر کیلوگرم محموله به مدار را به شدت کاهش دهد. در بخش پیشرانه نیز، مهندسان هندی در حال نهایی کردن یک سیستم پیشرانه‌ی الکتریکی بومی (EPS) با توان ۳۰۰ میلی‌نیوتن هستند که کارایی ماهواره‌ها را نسبت به سوخت‌های شیمیایی سنتی ۵ تا ۶ برابر افزایش می‌دهد. این یعنی ماهواره‌هایی سبک‌تر، با عمر طولانی‌تر و ظرفیت محموله‌ی بیشتر که در کنار موتورهای نیمه-کرایوژنیک SE-2000 و نسخه‌های ارتقا یافته‌ی موتور CE20، زیرساخت‌های لازم برای ماموریت‌های سرنشین‌دار مانند Gaganyaan را فراهم می‌سازند.

هوش مصنوعی در قامت فرمانده: از خودمختاری در مدار تا فرودهای هوشمند

آنچه نگاه ما در سایبرمگ را به این تحولات خیره کرده، نفوذ عمیق و بی‌سابقه‌ی هوش مصنوعی (AI) در رگ‌های صنعت فضایی هند است. دکتر سوماناس تاکید دارد که آینده‌ی فضا با «تعالی نرم‌افزاری» گره خورده است. برخلاف گذشته که AI تنها ابزاری برای تحلیل داده‌های دریافتی روی زمین بود، اکنون ما شاهد ظهور هوش مصنوعی تعبیه‌شده (Embedded AI) در بطن ماشین‌های فضایی هستیم. این فناوری به ماهواره‌ها و کاوشگرها اجازه می‌دهد تا بدون انتظار برای دستورات ایستگاه‌های زمینی، به صورت کاملاً خودمختار تصمیم‌گیری کنند، اشیا را شناسایی کرده و الگوهای پیچیده را در لحظه تفسیر نمایند. این گذار از سیستم‌های «انسان در حلقه» به سمت خودمختاری کامل، به ویژه در ماموریت‌های اعماق فضا که با تاخیرهای مخابراتی شدیدی روبرو هستند، یک ضرورت حیاتی است.

تجربه‌ی موفقیت‌آمیز چاندریان-۳ در فرود دقیق بر سطح ماه، قدرت هوش مصنوعی در شناسایی مخاطرات در لحظه و هدایت فرود را به رخ جهانیان کشید. حالا در نقشه‌ی راه آینده، ماموریت‌های چاندریان-۴ و مانگالیان-۲ با بهره‌گیری از مدل‌های یادگیری عمیق پیشرفته‌تر، کنترل ابزارهای علمی و فشرده‌سازی هوشمند داده‌ها را مستقیماً در فضا انجام خواهند داد. این هوش مصنوعی نه تنها در عملیات پرواز، بلکه در طراحی و تولید قطعات نیز از طریق طراحی زاینده (Generative Design) و چاپ سه‌بعدی هوشمند، تحولی در صنعت ساخت ایجاد کرده است که منجر به تولید قطعاتی با وزن کمتر و استحکام بیشتر می‌شود.

انفجار نوآوری در اکوسیستم خصوصی: رقابت در لبه‌ی تکنولوژی جهانی

صنعت فضایی هند شاهد یک تحول خیره‌کننده در تعداد بازیگران خود بوده است؛ از تنها یک استارتاپ در سال ۲۰۱۴ به بیش از ۲۵۰ استارتاپ فعال در سال ۲۰۲۴ رسیده است. شرکت‌هایی همچون Skyroot Aerospace، Agnikul Cosmos، Pixxel و Dhruva Space اکنون در حال بازتعریف زنجیره‌ی ارزش فضا هستند؛ از ساخت راکت‌های بومی تا توسعه‌ی ماهواره‌های تصویربرداری با وضوح بسیار بالا. این استارتاپ‌ها با تکیه بر برند «ساخت هند» و بهره‌گیری از نیروی کار متخصص و ارزان، خدماتی را ارائه می‌دهند که از نظر هزینه‌-فایده، حتی غول‌های بین‌المللی را به چالش می‌کشد. رقابت هند با شرکت‌هایی نظیر اسپیس‌اکس و آریان‌اسپیس دیگر یک رویا نیست، بلکه واقعیتی است که مشتریان بین‌المللی از کشورهای آفریقایی و آمریکای جنوبی را به سمت خدمات ارزان و باکیفیت هند سوق داده است.

یکی از حوزه‌های بسیار حساس که هند در آن به دنبال استقلال است، بخش دفاعی و اطلاعاتی است. برنامه‌ی نظارت فضایی ملی هند (SBS) قصد دارد ظرف پنج سال آینده ۵۲ ماهواره‌ی اختصاصی تحت عنوان منظومه‌ی I-STAR را به مدار بفرستد. این ماهواره‌ها که به تکنولوژی رادار دهانه ترکیبی (SAR) و هوش مصنوعی مجهز هستند، توانایی جمع‌آوری و تحلیل اطلاعات جاسوسی را به صورت بومی فراهم کرده و وابستگی هند به تصاویر ماهواره‌ای تجاری خارجی را از بین می‌برند. علاوه بر این، ورود بازیگران خصوصی هندی به عرصه‌ی اینترنت ماهواره‌ای، می‌تواند بازاری مشابه استارلینک ایجاد کند و تحلیل‌های مبتنی بر هوش مصنوعی از داده‌های زمین را در حوزه‌های کشاورزی و مدیریت بحران به یک خدمت در دسترس تبدیل نماید.

ایستگاه فضایی بهاراتیا: افق‌های دوردست در سال ۲۰۴۷

نقشه‌ی راه هند برای دهه‌های پیش رو، فراتر از مدارهای نزدیک زمین است. این کشور قصد دارد تا سال ۲۰۳۵ ایستگاه فضایی اختصاصی خود را با نام Bharatiya Antariksh Station تاسیس کند که در آن آزمایش‌های پیشرفته‌ی روباتیک و تولید هوشمند در شرایط ریزگرانش انجام خواهد شد. هدف نهایی، فرود اولین هندی بر سطح ماه تا سال ۲۰۴۰ و ایجاد یک حضور دائمی و پایدار انسان در فضا تا سال ۲۰۴۷ است. در این مسیر، ربات‌های مجهز به هوش مصنوعی و به ویژه ربات نیمه‌انسان‌نمای Vyommitra، نقش پیشرو را ایفا می‌کنند؛ این ربات که قرار است در ماموریت گاگانیان همراه خدمه باشد، وظیفه‌ی مانیتورینگ سیستم‌ها و تست‌های اولیه را بر عهده دارد تا ایمنی فضانوردان تضمین شود.

هوش مصنوعی در این ماموریت‌های طولانی‌مدت، نه تنها یک دستیار خلبان، بلکه یک پزشک هوشمند و مستقل از زمین خواهد بود که وظیفه‌ی پایش زیستی و مراقبت‌های بهداشتی فضانوردان را در محیط‌های دوردست کیهانی ایفا می‌کند. همچنین، هند به دنبال استخراج منابع فضایی از ماه و سیارک‌ها به کمک ربات‌های خودمختار و بهره‌گیری از ارتباطات نوری پیشرفته و محاسبات کوانتومی برای ایجاد امنیت مطلق در داده‌های فضایی است. فضا در این دیدگاه، به عنوان زیرساخت اصلی نسل‌های بعدی ارتباطات، از جمله تکنولوژی 6G، دیده می‌شود که حاکمیت استراتژیک هند را در قرن بیست و یکم تضمین می‌کند.

چالش‌های عبور از مرزها: امنیت سایبری و اخلاق در فضا

با وجود تمامی این دستاوردهای درخشان، مسیر هند به سمت ستارگان با چالش‌های پیچیده‌ای همراه است. امنیت سایبری یکی از بزرگترین نگرانی‌هاست؛ جایی که زیرساخت‌های حیاتی فضایی ممکن است هدف حملات نفوذی قرار گیرند. همچنین، توسعه‌ی سیستم‌های هوش مصنوعی که بتوانند در محیط‌های خشن فضایی، با محدودیت منابع محاسباتی و کمبود داده‌های آموزشی برای شرایط پیش‌بینی نشده، به درستی عمل کنند، یک سد فنی بزرگ است. از سوی دیگر، وابستگی به زنجیره‌ی تامین قطعات پیچیده‌ی الکترونیکی و لزوم حفظ استعدادهای درخشان در داخل کشور، نیازمند سیاست‌گذاری‌های دقیق و همکاری‌های گسترده میان صنعت و دانشگاه است.

موضوعات اخلاقی نیز نباید نادیده گرفته شوند؛ تصمیم‌گیری‌های مستقل ماشین‌ها در لحظات حساس، نحوه‌ی بهره‌برداری مسئولانه از منابع ماه و تاثیرات احتمالی بر محیط‌های برون‌زمینی، از جمله مباحثی است که جامعه‌ی جهانی و هند باید برای آن‌ها قوانین شفافی وضع کنند. با این حال، همانطور که دکتر سوماناس اشاره کرده است، هوش مصنوعی در حال تبدیل شدن به حکمران نوین بسیاری از جنبه‌های زندگی بشر است و هند با آگاهی از این واقعیت، در حال ساختن راهی هوشمند به سوی آسمان است. هند دیگر تنها یک تماشاگر در رقابت فضایی نیست، بلکه به عنوان یک ابرقدرت دیپ‌تک، در حال تعریف دوباره‌ی رابطه‌ی انسان، ماشین و کیهان است. ما در سایبرمگ، این سفر شگفت‌انگیز را با دقت دنبال خواهیم کرد، چرا که آینده در میان ستاره‌ها رقم می‌خورد.

جمع‌بندی : 

هند با گذار از مدل‌های سنتی به سمت یک اکوسیستم مبتنی بر Deep Tech، در حال ساختن آینده‌ای است که در آن فضا، رکن اصلی قدرت ملی است. این مقاله به خوبی نشان داد که چگونه تلفیق هوش مصنوعی با سخت‌افزارهای پیشرفته‌ای چون راکت‌های بازگشت‌پذیر، هند را در موقعیت رقابتی بی‌نظیری نسبت به غول‌های جهانی قرار داده است.

———————————————————————————

• نکات کلیدی:

• هدف‌گذاری برای رسیدن به اقتصاد فضایی ۱.۵ تریلیون دلاری تا سال ۲۰۴۷.

• توسعه راکت Soorya (NGLV) با سوخت متان و قابلیت فرود عمودی (VTVL).

• انتقال نقش ISRO از اپراتور به تسهیل‌گر برای رشد استارتاپ‌های خصوصی.

• استفاده از هوش مصنوعی خودمختار برای فرودهای دقیق و تصمیم‌گیری بدون نیاز به زمین.

• برنامه ساخت ایستگاه فضایی اختصاصی (Bharatiya Antariksh Station) تا سال ۲۰۳۵.
  
  

• نکات تکمیلی:

• توسعه منظومه ماهواره‌ای I-STAR برای نظارت هوشمند و امنیت دفاعی بومی.

• نقش ربات Vyommitra در تضمین ایمنی ماموریت‌های سرنشین‌دار گاگانیان.

• بهره‌گیری از فضا به عنوان زیرساخت اصلی برای توسعه نسل ششم ارتباطات (6G).

• نتیجه گیری:

هند با تلفیق هوشمندانه ناسیونالیسم اقتصادی و نوآوری‌های دیپ‌تک، در حال تعریف دوباره مرزهای ممکن است. موفقیت این کشور ثابت می‌کند که فضا دیگر نه یک بن‌بست پرهزینه، بلکه یک موتور محرک برای رشد اقتصادی و حاکمیت تکنولوژیک در قرن بیست و یکم است؛ مسیری که در آن هوش مصنوعی، معمار نوین تمدن‌های فراتر از زمین خواهد بود.

• پرسش‌های تحقیقاتی بیشتر:

• چگونه رقابت فضایی هند و چین می‌تواند بر پیمان‌های بین‌المللی حقوق فضا و مالکیت منابع در ماه تاثیر بگذارد؟

• در صورت بروز خطای تصمیم‌گیری توسط هوش مصنوعی در ماموریت‌های خودمختار، مسئولیت اخلاقی و حقوقی آن بر عهده کدام نهاد خواهد بود؟

• آیا مدل استارتاپی هند می‌تواند به الگویی برای کشورهای در حال توسعه جهت شکستن انحصار شرکت‌های غربی تبدیل شود؟

• سخن پایانی نویسنده :

وقتی به پیشرفت‌های هند نگاه می‌کنم، بیش از هر چیز به پتانسیل‌های نهفته در ایران خودمان فکر می‌کنم. ما هم متخصصان تراز اولی در حوزه‌های هوافضا و هوش مصنوعی داریم که در جای‌جای دنیا می‌درخشند. درس بزرگ هند برای ما این است که راه ستارگان از “اعتماد به بخش خصوصی” و “شفافیت در سیاست‌گذاری” می‌گذرد. تصور کنید اگر استارتاپ‌های ایرانی هم اجازه داشتند در بستری رقابتی، ماهواره‌های کوچک خود را با راکت‌های بومی پرتاب کنند، چقدر سریع‌تر می‌توانستیم به چالش‌های زیست‌محیطی و ارتباطی کشورمان پاسخ دهیم. فضا برای ما نباید فقط یک موضوع دفاعی باشد؛ فضا می‌تواند، و باید، به یک پیشران اقتصادی برای جوانان بااستعداد ایرانی تبدیل شود.

منبع : به گزارش  franklincredit 

 

در مجله سایبرلایف بخوانید